شاهنامه؛ روایت ایستادگی ایرانیان در برابر متجاوزان

به گزارش خبرگزاری رضوی، میرجلال‌الدین کزازی ادیب و شاهنامه‌پژوه برجسته کشور روز چهارشنبه در نشستی که به همت بنیاد فردوسی، شاخه توس، در سالن فردوسی جهاد دانشگاهی مشهد برگزار شد، به بررسی مفهوم نبرد در شاهنامه پرداخت و با اشاره به جایگاه برجسته این اثر در ادبیات حماسی جهان اظهار کرد: شاهنامه را می‌توان بزرگ‌ترین رزم‌نامه جهان دانست، اما این به معنای آن نیست که فردوسی در پی ستایش جنگ و جنگ‌طلبی بوده است.

شاهنامه؛ حماسه‌ای برای دفاع، نه جنگ‌افروزی

این شاهنامه‌پژوه با اشاره به تفاوت میان ظاهر جنگاورانه شاهنامه و پیام بنیادین آن بیان کرد: اگرچه بخش مهمی از روایت‌های این اثر به نبرد و دلاوری پهلوانان اختصاص دارد، در این داستان‌ها جنگ به‌خودی‌خود هدف نیست و ایرانیان برای آغاز درگیری و گسترش میدان نبرد به مصاف دیگران نمی‌روند.

وی افزود: در روایت‌های شاهنامه، هرگاه نبردی در سرزمین ایران درمی‌گیرد، پیش از آن دشمن به این خاک یورش آورده است و ایرانیان برای دفع تجاوز و حفاظت از سرزمین خود ناگزیر به رویارویی با مهاجمان می‌شوند.

کزازی با تأکید بر مسئولیت ایرانیان در برابر تهدیدهای متوجه میهن تصریح کرد: هر ایرانی که با هویت و ریشه‌های خود پیوندی راستین دارد، باید در برابر دشمنی که به این سرزمین چشم طمع دوخته است، بایستد و اجازه ندهد خاک ایران در اختیار مهاجمان قرار گیرد. از نگاه او، دفاع از میهن مسئولیتی بنیادین در برابر هویت ایرانی است.

ایران در اندیشه ایرانی؛ سرزمینی برخوردار از قداست

این چهره ماندگار زبان و ادب فارسی در ادامه، به جایگاه معنوی ایران در باورهای کهن ایرانی پرداخت و این سرزمین را دارای منزلتی سپند و اهورایی دانست.

وی با اشاره به دیدگاه زرتشت درباره ایران گفت: در اندیشه این خردمند باستانی، ایران بهترین سرزمینی است که مزدا آفریده است. بر همین اساس، هنگامی که چنین سرزمینی با یورش بداندیشان و دشمنان روبه‌رو می‌شود، مردمان آن وظیفه دارند در برابر مهاجمان ایستادگی کنند و از سرزمین خود پاسداری به عمل آورند.

این پژوهشگر ادبیات حماسی با بیان اینکه در نگاه تاریخی ایرانیان، جنگ‌طلبی ارزش بنیادین به شمار نمی‌رفته است، خاطرنشان کرد: ایرانیان همواره تلاش کرده‌اند تا حد امکان از درگیری و نبرد دور بمانند؛ اما چشم‌داشت بیگانگان به سرزمین ایران بارها آنان را به میدان دفاع کشانده است.

کزازی، برخورداری ایران از سرزمینی آباد، آزادی و نعمت‌های گوناگون الهی را از عواملی دانست که در طول تاریخ توجه و طمع دیگران را برانگیخته و افزود: همین ویژگی‌ها سبب شده است که ایران در دوره‌های گوناگون با تهدیدها و یورش‌های دشمنان مواجه شود.

کوروش بزرگ؛ نمونه‌ای از گسترش قدرت بدون جنگ فراگیر

این ادیب و پژوهشگر در بخش دیگری از سخنان خود، به کوروش بزرگ و شکل‌گیری شاهنشاهی هخامنشی اشاره کرد و او را از شخصیت‌های برجسته تاریخ جهان دانست که شایسته شناخت و ارج‌گذاری است.

وی با بیان اینکه بنیان‌گذاری شاهنشاهی گسترده هخامنشی لزوماً در همه موارد از مسیر نبرد نظامی صورت نگرفت، به پیوستن بابل به قلمرو این شاهنشاهی اشاره کرد و گفت: در ماجرای بابل، مردم این سرزمین از درون زمینه ورود سپاه ایران را فراهم کردند؛ زیرا گمان داشتند پیوستن به مجموعه سیاسی هخامنشی می‌تواند شرایط زندگی آنان را بهبود بخشد و زمینه آبادانی سرزمینشان را فراهم کند.

کزازی با اشاره به این نمونه تاریخی خاطرنشان کرد: گسترش قلمرو هخامنشیان را نمی‌توان در همه موارد صرفاً حاصل رویارویی نظامی دانست و برخی سرزمین‌ها نیز با همراهی و پذیرش ساکنانشان به این مجموعه پیوستند.

دلاوری ایرانیان در گرو پاسداری از سرزمین است

این شاهنامه‌پژوه در ادامه سخنان خود، دلیری را از ویژگی‌های برجسته ایرانیان دانست، اما تأکید کرد که این روحیه جنگاوری با تمایل به آغاز درگیری تفاوت دارد.

وی اظهار کرد: ایرانیان مردمانی دلیر هستند و سلطه دشمن بر سرزمین خود را نمی‌پذیرند؛ با این حال، سرچشمه این ایستادگی را باید در هویت ایرانی و مسئولیت دفاع از میهن جست‌وجو کرد، نه در خواست آغاز جنگ با دیگر ملت‌ها.

کزازی شاهنامه را بازتاب‌دهنده این نگرش دانست و افزود: روایت‌های فردوسی نشان می‌دهد که دلاوری پهلوانان ایرانی هنگامی معنا پیدا می‌کند که آنان برای مقابله با دشمن و حفظ سرزمین خود به میدان می‌روند.

آزادی باورها در قلمرو شاهنشاهی ایران
این استاد و پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی همچنین به شیوه مواجهه ایرانیان با مردمان سرزمین‌هایی که به قلمرو آنان افزوده می‌شدند، اشاره کرد و گفت: ایرانیان در چنین شرایطی در پی آن نبودند که هویت مردم سرزمین‌های دیگر را از میان ببرند یا آنان را به پذیرش آیین و باورهای ایرانی مجبور کنند.وی افزود: مردمان این سرزمین‌ها در انتخاب باورها و آیین‌های خود آزادی داشتند و پیوستن به شاهنشاهی ایران به معنای اجبار آنان به کنار گذاشتن هویت و اعتقاداتشان نبود.