یک شاهنامه و 50 نسخه
دکتر جلال خالقی مطلق در مشهد کارگاه تخصصی شاهنامهپژوهی برگزار کرد
کد محتوا: ۶۲۱۱تاریخ: ۳۰ آذر ۱۳۹۸ – ۰۷:۰۳
رادمنش|
هیچ نسخهای از شاهنامه به خط فردوسی وجود ندارد یا اگر داشته باشد هنوز کشف نشده است و آنچه از شاهنامه، امروز در اختیار ماست، تصحیحهای مختلفی است که از روی نُسخ کهن یافتشده نوشته شده است. نزدیکترین نسخه شاهنامه به دوران زندگی حکیم ابوالقاسم فردوسی، نسخه فلورانس است که تاریخ آن مربوط به حدود 200 سال پس از حکیم است. دکتر جلال خالقی مطلق که او را از بزرگترین شاهنامهپژوهان میدانند و ویرایشش از شاهنامه را معتبرترین تصحیح از شاهکار حکیم، در بخشی از کارگاهی که پنجشنبه هفته گذشته در بنیاد فردوسی شاخه توس برگزار کرد، به معرفی نسخههای کهن شاهنامه پرداخت. آنچه در ادامه میآید بخشهایی از سخنان او در این کارگاه است.
نسخه فلورانس، معتبر اما ناتمام
کهنترین نسخهای که از شاهنامه داریم، نسخه فلورانس، مورخ 614 ه.ق. است که ایرانشناس ایتالیایی، آنجلو پیهمونتِزه، آن را کشف کرده است. چون صفحه اول این نسخه قرآن بوده، تصور کرده بودند متن قرآنی است و رفته بود جزو نسخههای قرآن [کتابخانه فلورانس] و کسانی که اهل نسخههای قرآنی بودند به این نسخه توجه نداشتند و آنها هم که به دنبال نسخههای خطی فارسی بودند، نمیدانستند که این نسخه رفته آنجا. این نسخه دارای شناسنامه است، در قفقاز تهیه شده و به مصر آمده است. غالبا وقتی حکومتها جایی را میگرفتند، کتابخانههایش را آتش میزدند. کار خوب عثمانیها این بود که وقتی قفقاز را تصرف کردند، کتابخانهها را آتش نزدند، بلکه تصاحب کردند. اینکه شما میبینید در استانبول بسیاری از کتابهای فارسی و عربی وجود دارد، یادگار آن زمان است. مقداری از این نسخهها دزدیده شده و به فروش رفته و از جاهای دیگر سر در آورده است. شاهنامه فلورانس هم از مصر سر در آورده و بعد از مصر در قرن 17 میلادی به ایتالیا آمده و شناسنامه دارد که از کجا خریده شده و … . این نسخه نیمه اول شاهنامه است و نیمه دوم را ندارد. من آن را اساس مطلق تصحیح خودم نکردم، بلکه یکی از نسخههایی است که از آن استفاده کردهام.
نسخه لندن، نسخه کمنقطه
نسخه لندن، مورخ 675 ه.ق. نسخه دوم ما و نسخه کامل و معتبری است ولی چند عیب دارد. یکی اینکه نقطه خیلی کم دارد. عیب دیگرش این است که تعدادی از صفحاتش، خیلی اندک، نونویس است و همچنین بعضی از روایات را پس و پیش میکند و از جای خودش به جای دیگر برده است. من 50 نسخه در اختیار داشتم، در هیچیک از آنها روایات به این شکل نیست. بااینحال کاتب آن بسیار هوشیار بوده و توانسته این کار را با مهارت تمام انجام دهد. یک عیب دیگر این نسخه، فارسیگرا بودن کاتب آن است. به طور نسبی در هر 14 بیت فردوسی یک واژه عربی وجود دارد [اما کاتب با رویکردی سرهگرا از برابرهای فارسی برای واژگان عربی استفاده
کرده است].
نسخه سنژوزف، بدون تاریخ
نسخه سنژوزف بیروت، نسخهای بیتاریخ است اما من تاریخش را حدود سال 700 هجری حدس زدم. در این نسخه مقداری واژههایی که تا به حال نمیشناختیم هست، بعضی واژههای کهن فلورانس را هم تأیید میکند. ما هیچ نسخهای نداریم که بتوانیم آن را نسخه اساس مطلق قرار دهیم؛ این نسخه را که به هیچ وجه. اینقدر واژههای گویشی دارد که در هیچ جایی نداریم و مقداری از آن به خاطر تلفظهای غلط کاتب است. روایات الحاقی و افتادگیهای بزرگ هم زیاد دارد. ولی مقداری واژههای اصیل خوب دارد که باید از آن استفاده کرد.
نسخه استانبول، تأییدکننده چیزهای حلشده
نسخه بعدی ما، نسخه استانبول، مربوط به سال 731 ه.ق. است. این نسخه مینیاتور دارد. در آن چیزی را کشف نمیکنید و چیزی را برای شما حل نمیکند، اما آن چیزهایی را که حل شده تأیید میکند.
نسخه قاهره، خویشاوند نسخه لندن
بعد از این نسخه قاهره را داریم که تاریخ آن 741 ه.ق. است و با نسخه لندن خویشاوندی دارد، اما عیوبی که درباره نسخه لندن گفتم در این نسخه نیست. این نسخه از یک نظر دیگر هم در مقابل نسخه لندن قرار میگیرد، یعنی کاتبش هیچ علاقهای به فارسیگرایی و ایرانگرایی ندارد و تا آنجا که توانسته واژههای عربی وارد نسخه کرده است. افتادگی بیتها نیز در آن زیاد است. ولی گاه در آن دو سه کلمه خیلی کهن داریم که در نسخههای دیگر نیست. این هم احتمالا از بیسوادی کاتب است. گاهی بیسوادی کاتبها بد نیست. کاتب بیسوادی که متن را نقاشی (کپی) میکند، خیلی بهتر است از کاتبهایی که باسوادند و متن را عوض
میکنند.
نسخه لندن دوم، دارنده پشتوانه محکم
نسخه لندن دیگری هم داریم که مربوط به سال 841 ه.ق. است. حتما پشتش یکی دو نسخه معتبر بوده است.
نسخه پاریس، اساس ژول مول
بعد نسخه پاریس 844 ه.ق. را داریم که اساس کار ژول مول بوده است. نسخهها را که مقابله میکردم به چاپ ژول مول توجه داشتم و میدیدم از این نسخه بهندرت بیرون میرود. در جمع 3 نسخه میتواند اساس آن بوده باشد که از یکی زیاد استفاده کرده که همین نسخه پاریس است.
نسخه لندن سوم، خط خوشِ کاتبِ بیسواد
یک نسخه لندن دیگر نیز هست که تاریخ آن سال 891 ه.ق. است. نسخه بسیار خوشخط و نسبتا معتبر با کاتبی بیسواد. این یکی در برخی جاها فلورانس را تأیید میکند.
♦️#گزيده_روزنامه
#شهرآرا
#بنیاد_فردوسی_مشهد
#كانون_شاهنامه_فردوسي_توس
https://t.me/bonyadeferdowsitous
